بسمه تعالی
علی غزالی اصفهانی
زمینه سازی برای ظهورامام مهدی (عج) و رسالت منتظران(2)
چکیده
ظهور منجي موعود و شكل‏گيري حكومت عدل جهاني، ازجمله آرمان‏هاي مشترك انسان‏ها در طور تاريخ بشر بوده است. به رغم تفاوت نگرش به منجي عالم در اديان مختلف، در اصل ظهور و تحقق حكومت عدل جهاني بين اديان مختلف اتفاق‏نظ زمینه سازی برای ظهور ورسالت منتظران ر وجود دارد. به اعتقاد شيعه ظهور حضرت مهدي(عج) و شكل‏گيري حكومت عدل جهاني از يك اعتقادِ صرف فراتر رفته و هويت شيعي را در طول تاريخ شكل داده است. در نگاه شيعه حكومت جهاني آن حضرت(عج) تحقّق‏بخش مدينه‏ي فاضله بوده و به فلسفه‏ي تاريخ، غايت تاريخ را رقم خواهد زد.
چگونگي تحقّق حكومت عدل جهانيِ آن حضرت (عج)  به جهات مختلفي مي‏تواند علاوه بر تبيين يك اعتقاد اساسي و اسلامي، برخي از چالش‏هاي فكري ـ نظري انديشه‏ي سياسي شيعي را حل و فصل نمايد. بدون ترديد كشف ابعاد حكومت جهاني آن حضرت ، زواياي مورد مناقشه‏ي حكومت و جامعه‏ي اسلامي را روشن خواهد كرد. با تأمل در ويژگي‏هاي حكومت حضرت مهدي(عج) مي‏توان ديدگاه شيعه را در باب برخي مسايل سياسيِ جديد نيز استخراج نمود.اصل انتظار و زمینه سازی برای ظهور ،رسالت منتظران ،راهبردهای فرهنگی ،بررسی نقش مردم واراده الهی در ظهور ،وجایگاه امدادهای غیبی ونصرت الهی در قیام امام زمان عج و بسياري از مسايل ديگر را كه در اين مورد مطرح مي‏شوند مي‏توان با تأمل در ويژگي‏هاي حكومت آن حضرت(عج) تبيين نمود.

واژگان کلیدی : انتظار ، ظهور ، منتظران ،راهبردها ، اراده الهی ، امدادهای غیبی ، نصرت الهی

مقدمه
 اصل انتظار فرج از يك اصل كلي اسلامي و قرآني دیگراستنتاج مي شود و آن اصل " حرمت يأس از روح الله " است . مردم مؤمن به عنايات الهي ، هرگز و در هيچ شرائطي اميد خويش را از دست نمي دهند و تسليم يأس و نااميدي و بيهوده گرائي نمي گردند . مطلبی كه هست اين انتظار فرج و اين عدم يأس از روح الله در مورد يك عنايت عمومي و بشري است ، نه شخصي يا گروهي ، و به علاوه ، توأم بانويدهاي خاص و مشخص كه به آن قطعيت داده است .
آن طور که می دانیم انتظار فرج و آرزو و اميد و دلبستن و به آينده دو گونه است : انتظاري كه سازنده و نگهدارنده ، تعهد آور ، نيرو آفرين و تحرك بخش است ، به گونه اي است كه مي تواند نوعي عبادت و حق پرستي به شمار آید ، و انتظاري كه گناه است ، ويرانگر و اسارت بخش و فلج كننده است و نوعي " ابا حيگري " بايد محسوب گردد . اين دو نوع انتظار فرج ، معلول دو نوع برداشت از ظهور عظيم مهدي موعود(عج)  است.قرآن کریم در باره انتظار واراده الهی در ظهور می فرماید :
«وَعَدَ اللّه‏ُ الَّذِينَ ءَامَنُواْ مِنکُمْ وَعَمِلُواْ الصَّـلِحَـتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الاْءَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ وَلَيـُمَکِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضَي لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُم مِّن بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لاَ يُشْرِکُونَ بِي شَيْئاً وَمَن کَفَرَ بَعْدَ ذَلِکَ فَأُوْلَـآئِکَ هُمُ الْفَـسِقُونَ». (1).
خداوند به دين باوران مسلماني که کارهاي شايسته و نيک انجام دهند، وعده داده است که به طور حتم آنان را فرمانروايانِ زمين گرداند،... و زمينه لازم براي حکومتِ دين در جامعه و نفوذِ آيينِ خداپسندانه را برايشان فراهم آورده، و امنيت و آرامش را جايگزين ترس‏ها و نگراني‏ها سازد...
همچنین پيامبر صلی الله علیه واله درباره انتظار می فرمایند :
«اُبَشِّرِکُم بِالمهدي يَبْعَثُ في امّتي عَلَي اخْتِلافِ مِنَ النّاسِ و زَلازِل، فَيَمْلاُ الارضَ قِسطاً و عَدْلاً، کما مُلئَتْ جوراً و ظلماً، يَرْضي عنه ساکِنُ السماء و ساکِنُ الارض (2)، يَقسِمُ المال صَحاحاً» فقال له رجلُ: «ما صَحاحاً؟»
قالَ: «بِالتَّسوَية بَيْن الناس» (3).
شمارا به مهدي مژده مي‏دهم، آن گاه که مردمان با هم اختلاف يابند و ناامنيها و دل نگراني‏ها آنان را در بر گيرد، بپا مي‏خيزد، و عدل و داد را در دنيايي که آکنده از ظلم و ستم گشته، مي‏گستراند. و اموال (داراييها و امکانات اقتصادي) را به طور مساوي بين همه تقسيم مي‏کند، (و اين چنين است که) اهلِ آسمان و ساکنان زمين از او خشنود مي‏شوند.
نتیجه اینکه دین اسلام تعليمات و هدايتهايش بر اساس فلسفه هاي عميق و صحيح اجتماعي و واقعي قرار دارد، اصل انتظار سازنده و نگاه به سوي آينده را و زمینه سازی برای ظهور حضرتش ، پشتوانه بقاي جامعه اي مسلمان و محرک احساسات و مهيّج روح فعاليّت و اقدام قرار داده است; و انتظار آينده بهتر، و عصر فتح و گشايش و فرج را برترين اعمال شمرده است .(4)
.
رسالت منتظران در زمان غيبت‏
يکي از وظايف بسيار لازم که در روايات و دستورات ائمه عليهم‏السلام به آن بسیار تاکيد گرديده انتظار فرج آل محمد و ظهور مهدي موعود (عج) است.
از نظر رواني اميد و انتظار خود به زندگي رونقي بخشيده و انسان را به آينده دلگرم مي‏کند. آن وقت عفريت مرگ و ناکامي سايه بر سر انسان مي‏اندازد که ديگر به آينده اميدي نداشته باشد و انتظار بهتري را نکشد به همين جهت خود انتظار فرج يک نوع فرج و گشايشي است امام عليه‏السلام نيز فرمود انتظار الفرج من الفرج انتظار فرج خود گشايشي است در زندگي،زیرا شدت علاقه‏ي افراد به امام خود انتظار آنها نيز زيادتر و آمادگي بيشتري براي فرج پيدا مي‏کنند، چون يکي از شرايط انتظار واقعي نسبت به فرج امام زمان(عج)  همانطوري که از روايت نيز استفاده مي‏شود آمادگي اخلاقي و مذهبي است کسي مي‏تواند خود را منتظر امام (عج) بداند که از نظر اخلاق و دين خود را وارسته نمايد و شايستگي روبرو شدن با امام را داشته باشد به همين جهت انتظار فرج در تکميل اخلاق و تهذيب نفس اثر غير قابل انکاري دارد.
پيغمبر اکرم صلي الله عليه و آله و سلم نيز مي‏فرمايد افضل اعمال امتي انتظار الفرج بهترين کارهاي امت من انتظار فرج است يا افضل العبادة انتظار الفرج. (5) بهترين عبادت انتظار فرج است. بطوري که از روايات استفاده مي‏شود متدينين پايدار در ولايت ائمه اطهار عليهم‏السلام در زمان غيبت مقام و درجه آنها از مسلمانان هر عصري بيشتر است ابو خالد کابلي از علي بن الحسين عليه‏السلام نقل مي‏کند که آن جناب فرمود غيبت دوازدهمين جانشين پيغمبر طولاني خواهد شد. ابو خالد! کساني که قائل به امامت آن آقا باشند و انتظار ظهورش را بکشند بهترين مردم هر زمانند زيرا خداوند عزيز آنقدر به آنها عقل و فهم و درک عنايت فرموده که غيبت امام در نظر آنها چون زمان ظهور وجود امام است آنها در اين زمان چون جنگجويان در مقابل پيغمبرند واقعا آنها ارادت به ما دارند و شيعيان واقعي ما هستند و راهنمايان به سوي دين خدايند در پنهان و آشکارا، فرمود انتظار فرج از بزرگترين گشايشها است. (6).
و نيز فرمود هر که به ولايت ما خاندان در غيبت قائم ما ثابت بماند خداوند به او اجر هزار شهيد از شهداي بدر واحد عنايت مي‏کند.
از حضرت امام صادق عليه‏السلام پرسيدند چه مي‏فرماييد درباره کسي که بميرد در حال انتظار فرج آل محمد؟ فرمود او مانند کسي است که در خدمت قائم آل محمد عليه‏السلام در ميان خيمه است مختصري سکوت نموده فرمود چون کسي است که با پيغمبر است. (7).
عبدالحميد واسطي از حضرت امام محمد باقر (ع) نقل مي‏فرمايد در حديثي که فرمود خداوند رحمت کند هر آن بنده‏اي که در راه ما خودداري نمايد و بيامرزد آن شخصي که امر ما را زنده نمايد. مي‏گويد عرض کردم آقا اگر از دنيا بروم قبل از قيام قائم شما؟
فرمود هر کس از شما بگويد اگر قائم آل محمد را بيايم او را ياري مي‏کنم چون کسي است که با شمشير آخته در ميان سپاهيان ولي عصر(عج)  شمشير مي‏زند و کسي که با او شهيد شود ثواب دو شهيد را دارد.
حضرت امام صادق عليه‏السلام به ابي بصير فرمود من سره ان يکون من اصحاب القائم فلينتظر و ليعمل بالورع و محاسن الاخلاق و هو منتظر فان مات و قام القائم بعده کان له من الاجر مثل اجر من ادرکه فجدوا و انتظروا هنيئا ايتها العصابة المرحومه. (8).
هر کس مايل است از اصحاب قائم (عج) باشد انتظار فرج را بکشد و پرهيزکاري را پيشه خود سازد و خويشتن را به اخلاق پسنديده بيارايد. چنين شخصي منتظر خواهد بود. در اين صورت کوشش کنيد و انتظار داشته باشيد اين مقام گوارا باد شما را اي گروه بخشيده شده.
پيغمبر اکرم(صلی الله علیه وآله وسلم) فرمود درآينده گروهي خواهند آمد که پاداش هر يک از آنها برابر با پنجاه نفر شما است اصحاب عرض کردند آقا ما با شما در جنگ بدر و حنين شرکت کرديم و آيات قرآن درباره ما نازل شد، فقال انکم لو تحصلوا لما حصلوا لم تصبروا صبرهم اگر بر شما تحميل کنند آنچه بر آنها تحميل شده صبر آنها را نخواهيد داشت. (9).
عوف بن مالک گفت روزي پيغمبر اکرم صلي الله عليه و آله و سلم فرمود اي کاش من رفقاي خود را ملاقات مي‏کردم ابوبکر و عمر عرض کردند مگر ما برادران شما نيستيم که با شما هجرت کرديم. فرمود شما ايمان آورديد و هجرت کرديد ولي کاش مي ديدم برادرانم را باز سخن خود را تکرار کردند.
پيغمبر فرمود شما اصحاب من هستيد ولي برادرانم آنهايي هستند که بعد از شما مي‏آيند به من ايمان آورده‏اند و مرا دوست مي‏دارند و ياري مي‏کنند و تصديق نموده‏اند با اينکه مرا مشاهده ننموده‏اند. اي کاش ببينم برادرانم را.
ديگر از وظايف ما در زمان غيبت امام (عج) توجه به ساحت قدس ایشان است به اين طريق که به ياد آن حضرت باشيم مخصوصا دعا براي تعجيل در فرج آن حضرت کنيم.
ممکن است برخي چنين پندارند که چون لياقت و آمادگي براي‏ ظهور آن امام را ندارند بايد از دعا در مورد فرج آن مولي خودداري کنند با اينکه چنين پنداري از انصاف بسيار دور است زيرا اگر فرض کنيم او واقعا هم لياقت نداشته باشد که تشخيص چنين مطلبي نيز خود مشکل و در خور فهم و ادراک ما نيست بالاخره با ظهور ولي عصر مومنين واقعي و آنهايي که لياقت و شايستگي دارند نجات خواهند يافت و حکومت قرآن و اسلام و يکتاپرستي و توحيد تمام گيتي را فرامي‏گيرد فقر و تنگدستي، رنج و ناراحتي از جهان رخت بر مي‏بندد امام صادق عليه‏السلام به عمار ساباطي همين مطلب را فرمود در قسمتي از گفتار خود در مقام اصحاب ائمه آنها که در شکنجه قدرتهاي زمان با ناراحتي روزگار مي‏گذرانيدند.
عمار مي‏گويد در اين صورت که ما در زمان شما هستيم و با ناراحتي و سختي ارادت به شما داريم و ايمان خود را نگه داشته ايم چه لزومي دارد که از اصحاب قائم باشيم و حق آشکار گردد زيرا ما در اين زمان که هنوز دولت حقه او برقرار نشده پاداش اعمالمان بيشتر است از اصحاب قائم.
امام از روي تعجب فرمود سبحان الله مايل نيستي خداوند بزرگ حق را آشکار نمايد و عدالت در جهان گسترش يابد و مردم متحد شوند و به يکديگر علاقه داشته باشند و اختلاف برطرف شود و در روي زمين معصيت خداوند انجام نگردد و حدود اجرا شود و حق به صاحبش برسد و حقيقت چنان آشکار شود که هيچ کسي را قدرت جلوگيري آن نباشد.
به خدا قسم عمار! با همين حالي که شما داريد مقامتان بهتر از بيشتر شهداي بدر و احد است به شما مژده مي‏دهم. (10).
سيد بن طاووس(اعلی الله مقامه الشریف) به فرزند خود در کتاب کشف المحجة چنين نصيحت مي‏نمايد:
پسرم محمد توجه داشته باش که غيبت مولايمان مهدي صلوات الله عليه که باعث تحير مخالفين و حتي بعضي از موافقين نيز گرديده يکي از دلائل اثبات امامت آن سرور و آباء گراميش مي‏باشد. زيرا اگر سيري در کتب شيعه و غير شيعه بنمائي از قبيل کتاب غيبت ابن بابويه و کتاب غيبت نعماني و کتاب شفا و جلا و کتاب ابي نعيم حافظ در اخبار مهدي(عج). در تمام اين کتاب‏ها خواهي ديد که تصريح شده و قبل از ولادت آن سرور ذکر گرديده که او در زندگي غيبتي طولاني خواهد داشت به طوريکه بيشتر از معتقدين به امامتش منحرف مي‏شوند اگر اين غيبت وقوع نمي‏يافت اعتراض بر امامت ائمه و خود آن مولي بود که آنچه پيش بيني کرده بودند واقع نشد پس همين غيبت دليل بر رد مخالفين است در اثبات امامت آنها.
مي گويد فرزندم اگر توفيق ترا باز يابم از براي کشف اسرار از حضرت مهدي(عج)  چيزهايي برايت نقل مي‏کنم تا ذره‏اي ترديد براي تو باقي نماند و پس از شنيدن آنها ديگر احتياجي به دلائل عقلي و روايات نخواهي داشت راجع به ولادت آن جناب، او به طور قطع زنده و موجود است ولي از آشکار شدن تا خداوند اجازه ندهد معذور است، چنانچه از اين قبيل پيش آمدها براي انبياء و اوصياء نيز اتفاق افتاده به آنچه‏ گفتم اعتماد داشته باش و آن را عقيده دين و مذهبي خود قرار ده پدرت اين مطلب را از شعاع خورشيد در آسمان آشکارتر مشاهده نموده.
مي گويد فرزندم محمد! خداوند قلب ترا پاک و آراسته به محبت اولياء خود و دشمني با دشمنانش گرداند، وقتي من خبر تولد ترا در کربلا شنيدم در حال خواندن زيارت عاشورا بودم با تضرع و خاطري شکسته سپاس به جاي آوردم زيرا از تولد تو خيلي خرسند شدم ترا به امر خدا غلام مولايمان حضرت مهدي (عج)  و چنگ زننده به دامن او قرار دادم بارها در پيش آمد هايي که برايت شده ترا در پناه او قرار داده‏ام و بسياري از مواقع او را در حال مناجات مشاهده کرده‏ام که با لطف و عنايت فراواني حاجات ترا بر آورده در اين صورت در محبت و وفا و علاقه نسبت به آن مولي چنان باش که خدا و پيغمبر و ائمه عليهم‏السلام و خود آن مولي خواسته. هر گاه نماز حاجت مي‏خواني حوائج امام را بر حاجت خود مقدم بدار در موقع صدقه دادن براي خود يا کسي که او را دوست مي‏داري اول صدقه از طرف آن جناب بده.
اول براي او دعا کن و در هر کار نيک او را بر خود مقدم بدار تا وفا به وظيفه خود نموده باشي و باعث توجه و عنايت آن مولي نسبت به تو بشود. پيوسته نياز و احتياج خود را در هر روز دوشنبه و پنجشنبه در هر هفته با ادب و خضوع خدمت آن جناب عرضه بدار و از او بخواه.
مي گويد پسرم! به آن مولي عرض کن که پدرت راجع به ايشان به تو سفارش کرده و ترا غلام و چنگ زننده به دامنش قرار داده بطور قطع جواب آن سرور را خواهي شنيد. (11).
در وظائف ارادتمندان به حضرت ولی عصر (عج ) مطالب زياداست اما آنچه در کتاب شریف منتخب الاثر به ما توصیه نموده اند به اختصار عبارت است از :
1- اطلاع از صفات و آداب آن سرور و امتيازات خصوصي او (به دلیل دوری از مشتبهات ) و دانستن علائم حتمي ظهور.
2- مراعات کمال ادب در هنگام يادآوري نام آن مولي با القاب شريفش چون حجت و قائم و مهدي و صاحب الزمان و صاحب الامر (عج)  و تصريح نکردن به اسم مبارکش که هم نام پيغمبر است.
3- شدت علاقه نسبت به آن سرور و محبت او را در دل ديگران بوجود آوردن و انتظار فرج و ظهورش را داشتن و علاقمند بودن به ديدارش و ذکر فضائل و مناقب آن جناب و ناراحت بودن از فراقش و حضور در مجالس و محافلي که يادي از آن جناب مي‏شود و ايجاد چنين مجالس و صرف مال در راه آن آقا زيرا ترويج دين خدا و شعائر مذهب است.
گفتن و خواندن شعر در مدح آن جناب و گريه و گرياندن بر فراقش و تسليم در مقابل او و صدقه دادن به نيابت از او براي سلامتي‏اش و حج به نيابت از آن جناب يا نائب گرفتن براي او و طواف خانه خدا به نيابت او و زيارت پيغمبر اکرم و ائمه طاهرين به نيابت از ولي عصر يا کسي را بفرستي که به نيابت از آن جناب زيارت کند. پيوسته کوشش در اطاعت آن مولي نمودن پس از هر نماز يا در هر جمعه تجديد عهد و بيعت با آن آقا نمودن.

4- از آن جمله رسيدگي به حال دوستان و ارادتمندان آن سرور بوسيله مال که اين خود باعث شادي آن سرور مي‏شود.
5- زيارت نمودن آن جناب را با توجه و سلام و صلوات فرستادن بر آن مولي مخصوصا توسل جستن و شفيع قرار دادن او را نزد خدا و پناه بردن به آن جناب و عرض نياز خدمتش کردن زيرا امروز او قطب دائره امکان و زمامدار عالم هستي است در درجه اول ما بايد در چنين موقعيتي از آن جناب غفلت ننموده و پيوسته به او که يگانه رابط بين ما و خداست توجه داشته باشيم.
6- از آن جمله مردم را راهنمايي کردن به شناسايي ايشان و مراقبت نسبت به حقوق امام و اداي آن حقوق و آراسته نمودن خود را به صفات پسنديده و دوري نمودن از اخلاق ناپسند و احترام و محبت کردن نسبت به کساني که ارتباط جسمي يا روحي با ولي عصر دارند از قبيل سادات و دانشمندان و مومنين و احترام کردن به مقامهاي اختصاصي آن جناب از قبيل مسجد سهله و مسجد اعظم در کوفه و جاهاي ديگر.
7- وقت معين نکردن براي ظهورش و تکذيب کساني که وقت تعيين مي‏نمايند و يا کساني که ادعاي نيابت يا وکالت در زمان غيبت کبري مي‏کنند.
8-آرزو داشتن ديدارش و دعا براي اين منظور و پيروي از اخلاق و رفتار آن جناب و زيارت سيد الشهداء و ساير ائمه و پيغمبر که اين خود احترامي است به صاحب الزمان  (عجل الله تعالی فرجه الشریف). (12)

دوران پیش از ظهور
پيش از ظهور امام زمان (عج) آن طور که در روایات نقل گردیده فتنه و آشوب، هرج و مرج، نابساماني، ناامني و ظلم و بيداد، نابرابري و اجحاف، قتل و کشتار و تجاوز، همه‏جا را فرا مي‏گيرد و زمين سرشار از ستم و بي‏عدالتي مي‏شود.
جنگ‏هاي خونين ميان ملّت‏ها و کشورهاي جهان آغاز شده، زمين از کشته‏ها انباشته مي‏گردد. کشتار ناحق به حدّي زياد است که هيچ خانه و خانواده‏اي يافت نمي‏شود که يک يا چند عزيز خود را از دست ندهد. مردان و جوانان بر اثر جنگ‏ها از بين مي‏روند، تا آن‏جا که هر سه نفر، دو نفر کشته مي‏شوند.
امنيّت مالي و جاني از ميان ملّت‏ها رخت بر مي‏بندند، راه‏ها و جاده‏ها ناامن مي‏گردد، ترس، وحشت و هراس بشر را فرا مي‏گيرد، مرگ‏هاي زودرس و ناگهاني فراوان مي‏شود. کودکان معصوم با بدترين شکنجه‏ها، به دست فرمانروايان ستمگر کشته مي‏شوند، در خيابان‏ها و معابر عمومي به زنان باردار تجاوز مي‏گردد، بيماري‏هاي واگير و مرگ‏بار -شايد بر اثر تعفّن پيکر کشته شدگان يا به کارگيري سلاح‏هاي ميکربي و شيمايي- گسترش مي‏يابد. کمبود مواد غذايي، گراني و قحطي، زندگي مردم را فلج مي‏کند و زمين از پذيرش بذر و رشد و شکوفايي سر باز مي‏زند. باران‏ها قطع شده، يا بي‏هنگام فرومي‏آيد و زيان مي‏رساند. بر اثر قحطي، زندگي چنان سخت مي‏شود که برخي از مردم براي تأمين قوت لايموت خود، زنان و دختران خود را در برابر اندکي غذا واگذارمي‏کنند.
در آن شرايط دشوار، نااميدي، بشر را فرا مي‏گيرد و مرگ بهترين هديه الهي به انسان‏ها تلقّي مي‏شود و تنها آرزوي مردم، پايان يافتن زندگي است. در آن هنگام چون شخصي از ميان پيکر کشته شدگان و از کنار گورستان‏ها بگذرد، آرزو مي‏کند: کاش يکي از آنان بود تا از زندگاني ذلت‏بار آسوده مي‏گشت.
در آن هنگام هيچ قدرت و سازمان و تشکيلاتي وجود ندارد که بتواند آن همه نابساماني، تجاوز و کشتار را مهار کند و ستمکاران و قدرتمندان را به سزاي کردار ننگينشان برساند. هيچ فريادي براي رهايي مردم به گوش نمي‏رسد. همه مدّعيان نجات بشر، خائن و دروغ گو از کار در مي‏آيند و انسان‏ها تنها ظهور مُصلحي الهي و معجزه‏اي خدايي را انتظار مي‏کشند.
در آن هنگام که نااميدي همه را فرا گرفته است، لطف و رحمت الهي، مهدي موعود (عج) را، پس از سال‏ها غيبت و انتظار، براي نجات انسانيت ظاهر مي‏کند و سروش آسماني در همه جهان به گوش مي‏رسد که: «اي اهل عالم! دوران فرمانروايي ستمگران به سرآمد و حکومت عدل الهي فرا رسيد و مهدي(عج)  ظهور کرد». اين نداي آسماني، روح اميد را در پيکره بي‏رمق انسان‏ها مي‏دمد و به محرومان و ستمديدگان مژده رهايي مي‏دهد.
آري، با درک اين زمينه‏هاست که مي‏توان، به ضرورت ظهور مصلحِ الهي پي برد، و اهميّت و ارزش حکومت عدالت گستر مهدي (عج) را درک کرد.

راهبردهای فرهنگی منتظران قبل ازظهور

1)تشکيل جامعه و امت واحده
از موارد مهم که نقش بسیار اساسی در زمان غیبت دارد اهتمام منتظران براي تشکيل جامعه واحد، و امت واحده، يک موضوع ضروري است  و آن جهان بيني واحد و اعتقاد واحد است.
جهان بيني هاي گوناگون و متضاد، به طور قطع تفرقه و دوگانگي و ناسازگاري اجتماعي پديد مي آورد، و از وحدت و يگانگي مردمان مانع مي گردد. چون جهان بيني (اعتقاد) زيربناي تفکر اجتماعي و روابط انساني است. اختلاف در مباني جهان بيني، موجب ناسازگاري انسان در محيط اجتماعي است. برنامه ريزها و معيارها در روابط اجتماعي اگر برخاسته از جهانبيني ها و مرامهاي متضاد باشد، فعاليتهاي انساني را در همه زمينه ها ناهمگون و متضاد مي سازد، و در زمينه هاي اقتصادي، سياسي، تربيتي و... روشهاي گوناگوني را بر جامعه حاکم مي کند، و از هر گونه يکسويي و يکساني مانع مي گردد. به اين جهت تنوع و چند گانگي در مرامها و ايدئولوژيها زمينه ساز اختلافات و تضادها و برخوردها دشوار در زيست اجتماعي است، و در اين شرايط انتظار وحدت و يگانگي و تشکيل امت واحد، پوچ و نامعقول است.
بنابراين بايد جهان بيني واحدي بر جامعه حاکم باشد. تا انسجامي پولادين و وحدتي خلل ناپذير در جامعه پديد گردد. و امت واحد، به معناي واقعي کلمه، تحقق يابد.
بر اين اصول، بايد براي وحدت عملکرد اجتماعي برنامه يگانه و يکساني نيز بر جامعه حاکم شود تا وحدت اجتماعي ماندگار و خدشه ناپذير گردد. از اينرو بايد در ايدئولوژي واحدي مسائل اقتصادي جامعه حل شود، و حد و حدود مالکيت مشخص گردد، رابطه کارگر و کارفرما معين شود، ارتباط مالک و مستأجر روشن گردد، رابطه انسان و زمين محدود شود، ارتباط انسان با کار و کالا و مصرف معلوم گردد. ضابطه در نظام توليد و توزيع محدود و معين شود. در برنامه ريزيهاي فرهنگي و سياسي و... نيز اصولي يکسان و همآهنگ در کار باشد. و در کل اين مسائل و ديگر مسائل اجتماعي، راه و روشهاي متناسب و يگانه اي مورد عمل قرار گيرد در اينگونه اجتماعي، يگانگي و وحدت اصولي و زيربنايي تحقق مي يابد، و برخورد منافع و ديگر برخوردها و ناسازگاريهاي اجتماعي به حداقل ممکن مي رسد.
در دوران ظهور و روزگار دولت عدل بنياد مهدوي عليه السلام، جهان بيني واحدي بر جهان حاکم مي گردد، و راه و روش و برنامه ها نيز يکي است. و يکپاچگي و يگانگي واقعي در عقيده و مرام پديد مي آيد. و مردمان همه يکدل و يک زبان به سوي سعادت و صلاح حرکت مي کنند. ناسازگاري و دوگانگي در انديشه ها و عقيده ها نيست، چنانکه در راه و روشهاي اجتماعي نيز اختلاف و چندگانگي ديده نمي شود.
امام مهدي عليه السلام، با اين اصل اساسي و زيربنايي در ساختن جامعه يگانه بشري به توفيقي بزرگ و بي مانند دست مي يابد، و همه علل و عوامل ناسازگاري و برخورد و درگيري را نفي مي کند، و تضادها و کشمکشهاي اجتماعي را که خاستگاه اصلي آن در اختلاف عقيدتي و مرامي جامعه نهفته است از بن بر مي آورد، و با عرضه جهان بيني و ايدئولوژي واحدي - که آثار آن در عينيت و عمل براي همگان آشکار و ملموس گردد - راه هر گونه اختلافي را مي بندد. بويژه اگر دورانهايي پيش بيايد (چنانچه پيش آمده است)، که انسانها از همه ايدئولوژي هاي بشري مأيوس گردند، و کارآيي آنها در عمل هيچ باشد، و بروشني ناتواني آنها در سامان دادن به جامعه و انسان آشکار گردد.
اين چنين وحدت و يگانگي در عقيده و مرام و جهان بيني و ايدئولوژي به صورتي گسترده و فراگير، که در سراسر آباديهاي گيتي گسترش يابد و همه جا را در فروغ خود روشن کند تاکنون پيش نيامده است. وحدتهايي در بخشهايي از جهان - در گذشته و حال - ديده شده است که بر اساس برخي از مرامها و جهان بينيها ملت اين امتي را تاحدودي و در چهارچوبهايي يگانه و يکپارچه ساخته است، و در دوره هايي کوتاه مردماني را گرد همه آورده است، و ليکن آنها وحدتهايي عميق و پايدار نبوده است چون آن جهان بينيها و ايدئولوژيها، محتوايي حقيقي و مطابق با قانون جاودان حق و عدل نبوده است، و صلاح و سعادت مادي و معنوي انسانها را پديد نياورده است. از اين رو ديري نپاييده است و تضادها و درگيريهايي مريي و نامريي اساس آنها را بر همه زده و روزگار آنها را به سر آورده است.
امام مهدي عليه السلام، که مصلحتي حقيقي است، و راه و روش او بر قانون جاويدان حق و عدل استوار است، و با فطرت و سرشت انسانها هماهنگ و سازگار است، وحدتي واقعي را بر اساس اصول توحيد و ايدئولوژي اسلامي پي مي ريزد، و همه انسانها را در زير شعار يگانه و دين واحد گرد مي آورد.
امام علي عليه السلام:
«يا مالک بن حمزه! کيف انت اذا اختلفت الشيعه... فقلت يا امير المومنين، ما عند ذلک من خير؟ قال: الخير کله عند ذلک. يا مالک عند ذلک يقوم قائمنا... ثم يجمعهم علي امر واحد.» (13).
- اي مالک بن حمزه! چگونه خواهي بود هنگامي که شيعه اختلاف کنند، (و به جان هم بيفتد...)
گفتم: يا اميرالمومنين در اين دوره خيري نيست. امام فرمود: تمام نيکي در اين روزگار است. اي مالک، در اين زمان قائم ما قيام کند و همه را بر (محور) يک مرام و عقيده گرد آورد.
رفع اختلافها در زمان ظهور، در همه مسائل و مشکلات صورت مي گيرد. از مسائل اختلافي و مهم درباره مبدأ و معاد، و مسائل اقتصاد و مالکيت و عدالت، تا مسائل کوچک و ريز در روابط فردي و روزمره زندگي. مسائلي که هر ساعت و هر روز در متن زندگي پيش مي آيد و چهار چوب واحدي ندارد، و معياري براي آنها نيست، و هر کس در راه و عمل خويش شيوه و روشي را انتخاب مي کند، و موجب ناسازگاري و برخوردهاي اجتماعي مي گردد.
امام حسين عليه السلام:
«لا يکون الامر الذي تنتظرونه حتي ييرأ بعضکم من بعض، و يتفل بعضکم في وجوه بعض، و يشهد بعضکم علي بعض بالکفر، و يلعن بعضکم بعضا. فقلت له: ما في ذلک الزمان من خير؟ فقال الحسين عليه السلام: الخير کله في ذلک الزمان، يقوم قائمنا، و يدفع ذلک کله.» (14).
- امري (ظهور و فرجي) را که انتظار داريد، تحقق نخواهد يافت تا آن هنگام که از يکديگر بيزاري جوييد، و آب دهن به روي يکديگر بيندازيد، و برخي از شما برخي ديگر را کافر خواند، و بعضي بعضي ديگر را نفرين و لعن کند. گفتم: در اين روزگار خيري نيست؟ حضرت امام حسين عليه السلام فرمود: تمام خير در اين روزگار است، چون قائم قيام مي کند، و همه (اين اختلافها) را از ميان بر مي دارد.
اختلاف و برخوردهاي ناهنجار در جامعه هاي مذهبي، بويژه اسلامي، دشوارتر است، زيرا که همراه با تکفير و تفسيق است، و يا ابزار دين صورت مي گيرد، هر گروه و عده اي از دين برداشتهايي دارند و از افکاري پيروي مي کنند، و با پندار محدود و بسته خويش آنها را دين خدا مي دانند، و با کسان ديگري که افکار و انديشه ها و برداشتهاي ديگري دارند درگير مي شوند، و يکديگر را تکفير مي کنند، و هر گروه، گروه ديگر را مخالف و منکر دين خدا مي شمارد. و اين چگونگي موجب از هم پاشيدگي عميق اجتماعي مي گردد، و جامعه مؤ منان را دچار تضادهاي فراواني مي سازد. اين تضادها و برداشتهاي ناهمگون و متضاد، به دست خدايي امام منجي، از ميان مي رود و برداشتها و شرح و تفسيرهاي منسجم و هماهنگ و يکساني از دين خدا و آيين اسلام عرضه مي گردد، و جامعه را از گرداب کشنده اختلافات عقيدتي و مرامي مي رهاند، و از سرگرداني تفسيرها و برداشتهاي متضاد رهايي مي بخشد.
امام صادق عليه السلام:
«فوالله يا مفضل! ليرفع علي الملل و الأديان الاختلاف، و يکون الدين کله واحدا....» (15).
-... مفضل! (امام قائم عج) از ميان ملتها و آيينها اختلاف را بر ميدارد، و يک دين به همه حاکم مي گردد....
امام مهدي (عج) که در آموزش منسجم و هماهنگ خود، جامعه را به انسجام و يگانگي رهنمون مي شود، دستياران و کارگزاراني ندارد که هر کدام به شيوه اي دين خدا را تفسير کنند، و کارها را به تفرقه و تضاد بکشانند، و مردمان را به حيرت و سردرگمي دچار سازند، بلکه کارگزاران و مجريان امور، در جامعه الهي مهدوي (عج) نيز در مسائل اصلي و فرعي، در پرتو تعاليم امام خويش، به شناختي دست مي يابند که هيچ اشتباه و اختلافي در آن نيست، آنان راه و روش دين خدا و امام بزرگ خويش را يکدست و يکسان و منسجم تبيين مي کنند، و هم رأي و هماهنگ به نشر تعاليم اسلامي و برنامه ريزي و ساختن جامعه و انسان مي پردازند.
امام صادق عليه السلام:
«ابوبصير: جعلت فداک ليس علي الارض يومئذ مؤ من غيرهم (اصحاب المهدي)؟ قال: بلي ولکن هذه التي يخرج الله فيها القائم، و هم النجياء و القضاة و الحکام و الفقهاء في الدين، يمسح الله بطونهم و ظهورهم، فلا يشتبه عليهم حکم.» (16).
- ابوبصير گويد: به امام صادق گفتم: فدايت گردم در آن روزگار (روزگار ظهور) مؤ مناني جز ياران مهدي (عج) وجود ندارند؟ امام فرمود: آري مؤ مناني جز آنان هستند، ليکن آن گروه که قائم هنگامي که قيام مي کند با او کار مي کنند، نجيبان و قاضيان و حکم گزاران و فقيهان و دين شناساني هستند که مسحه (و برکت) الهي يافته اند، به گونه اي که هيچ حکمي بر آنان اشتباه نمي شود.
اين حديث، به تعاليم الهي امام مهدي (عج) نظر دارد، که به شاگردان خويش مي آموزد، و آنان را در مسائل پيچيده حيات بشري و پاسخ اسلامي به آنها، ياري ميدهد، و انديشه هاشان را بارور مي سازد تا با نوري الهي توان يابند که در مشکلات و دشواريهاي اقتصادي، سياسي، فرهنگي، تربيتي، اجتماعي، خانوادگي، فردي و... نظر بدهند، هم قانون خدا و آيين سره و خالص اسلام را بيان کنند، و هم يک جهت و يک سو راهنما و راهگشاي اجتماعات بشري گردند.
در پرتو تعاليم چنين امام، و چنين ياراني، دوران تضادها و برداشتهاي ناسازگار از دين، و تفسيرهاي گوناگون و متضاد از احکام خدا سپري مي گردد، و در برابر اين تعاليم خالص اسلامي و قرآني، ديگر ايدئولوژي هاي بشري از هر نوع و هر سوي عالم رنگ مي بازد و بي اصالت مي گردد. و همه مدعيان فکر و فرهنگ و مرام در مي مانند و ناتوان مي گردند. و سرانجام همه انسانها پس از دوران توان سوز و سراسر اندوه حيرت و گمراهي و سرگرداني و تاريکي و ناداني - بويژه نسبت به مسائل اصلي حيات بشري - به سپيده دم سعادت و دانايي مي رسند، و به زلال تعاليم مهدوي دست مي يابند، و پذيراي آنها مي کردند. وحدت واقعي و يکپارچگي دروني و عقيدتي و مرامي در جامعه ها پديد مي آيد، و جهان بيني و ايدئولوژي واحدي بر سراسر آباديها حاکم مي گردد.
 
2) انتظار واقعی
آن کس که در انتظار است، آماده مي‏شود تا نقطه ضعف‏هاي خودش را پر کند و مانع‏ها را بشناسد و نقطه‏ي ضعف‏هايش را بيابد و در نقطه ضعف‏هاي دشمن خانه بگيرد و از آن سنگر بسازد. حال اين پرسش مطرح است که آمادگي و زمينه سازي در کجا؟ و به چه صورتي؟براي توضيح اين مطلب بايد گفت آمادگي و تهيّا، قلمرو و ابعادي دارد که انسان منتظر بايد در همه‏ي آن ابعاد، آماده و سرپا باشد.

3) افق های فکری
سقف‏هاي سنگين و رسالت‏هاي بزرگ، پايه‏هاي محکم مي‏خواهند، پايه‏هايي که در شعور و احساس قرار گرفته باشند. به همين خاطر رسول مکرم(‏صلي الله عليه وآله وسلم) مي‏فرمايد:
لکل شي دعامة و دعامة هذا الدين الفقه و الفقيه الواحد اشدُّ علي الشيطان من الف عابد. (17).
براي هر چيز، اساس و پايه‏اي وجود دارد. اساس و پايه‏ي اين دين[اسلام]، فهم عميق است و يک فقيه در برابر شيطان، از هزار مسلمان عبادت‏گزار[بدون شناخت‏]محکم‏تر و مؤثرتر است.
بنابراين، در دوره انتظار، بايد بنيان‏هاي فکري عميقي پيدا کنيم تا در مقابل افکار و مکاتب مختلف از پا نيافتيم. اما چگونه؟ بعضي‏ها خيال مي‏کنند که براي انتخاب صحيح بايد تمام مکاتب را شناخت و آن‏گاه انتخاب کرد، ولي اين بررسي براي انتخاب کافي نيست؛ زيرا اين درست است که گفته‏اند بايد گفته‏ها را گوش داد و بهترين را انتخاب کرد (18) ولي ما مي‏دانيم بهترين کدام است. بهتر را بايد با اصلي سنجيد، اين اصل کدام است. علي‏عليه السلام مي‏گويد: کفي بالمرء جهلا ان لايعرف قدره. (19) براي جهالت تو همين بس که با تمامي اطلاعات و مطالعات عظيم، اصل و معيار را نداشته باشي و اندازه‏ي خودت را نشناسي. آن‏چه يک منتظر بايد در زمينه‏ي فکري به آن مسلح شده باشد، همين درک از خويش و شناخت قدر خويش است که معيار انتخاب مکتب‏ها خواهد بود و انسان را در برابر مکتب‏هاي گوناگون راهنمايي مي‏کند. و انتخاب بهترين را ممکن مي‏سازد. چون بهترين‏ها در رابطه با شعاري که ارايه مي‏دهند، همراه مقايسه‏اي که در ميان اين شعار و قدر وجود من برقرار مي‏شود، انتخاب مي‏گردد. با توجه به همين معيار است که مي‏تواني مکتب ‏هاي گوناگون را بشناسی . لازم نيست همه‏ي مکاتب را مطالعه کرد، بلکه همين قدر از مکاتب را بايد دانست که اين‏ها انسان را در نهايت به کجا خواهند برد. بلکه معیار صحیح است که تمام حقایق رابر ما می شناساند. در رابطه با مکتب‏ها و گزينش آن‏ها نيز معیار اين چنين است. وقتي من مقام وشرافت واقعي انساني خودم را کشف کردم و شناختم، حالا در پي اين هستم که مکاتب مختلف، چه لباسي را براي اين انسان مي‏سازند. آن‏وقت مي‏بينيم که همه‏ي مکاتب، لباس‏هايي را براي اين انسان مي‏سازند، حتي انگشت پاي اين انسان بزرگ را نمي‏تواند بپوشاند، جز مکتب تشيع که آرمان‏ها و اهدافش با اندازه‏ي وجودي و ارزش واقعي انسان، هماهنگ است. اين راه راه‏گشاي بن بست‏هاي حيرت‏زا است. اين شروع در ما جرياني ايجاد مي‏کند که مي‏توانيم از مطالعات و تفکرات ديگران هم بهره برداريم و اين جريان فکري است که مي‏تواند در برابر فکرهاي گوناگون جهت مند و مقاوم باشد.

4) آمادگي روحي‏ دربرابر حوادث
منتظر بايد در زمينه‏ي روحي نيز آمادگي بالايي داشته باشد تا در برابر حوادث و مصيبت‏ها از کوره در نرود و بتواند بار سنگين رسالت و آگاهي‏هاي عظيم را به دوش بگيرد. در واقع، ظرفيت وجودي مرا در کنار گرفتاري‏ها مقاوم مي‏سازد و همين است که مي‏بينيم وقتي منتظر دعا مي‏کند، معرفت و شناخت را مي‏خواهد:
اللهم عرفني نفسک.....
خدايا! خودت را به من بشناسان.
و ثبات قدم را مي‏خواهد: ثبتني علي دينک.کم توقعي و صبر را مي‏خواهد: صبّر ني علي ذلک. (20) منتظر بايد از آن‏چنان روحيه‏اي برخودار شود که همراه رنج‏ها و سختي‏ها، راحتي‏ها را داشته باشد؛ زيرا که در زمان غيبت، مردم مورد سخت‏ترين امتحانات قرار مي‏گيرند و زير و رو مي‏شوند. چنان‏چه امام باقرعليه السلام در پاسخ يکي از ياران که پرسيد: فرج شما چه وقت است؟ فرمودند:
هيهات، هيهات لا تکون فرجنا حتي تغربلوا ثم تغربلوا - يقولها ثلاثا - حتي يذهب الکدر و يبقي الصفور. (21).
هيهات فرج ما نرسد تا غربال شويد،باز هم غربال شويد و باز هم غربال شويد تا اين‏که کدورت‏ها برود و صافي و صفا بماند.
ايجاد روحيه، امر مهمي است که در دوره‏ي انتظار بايد حاصل شود، ولي مهم‏تر از آن، راه‏هاي ايجاد اين روحيه است که چگونه؟ و با چه روشي؟ اين روحيه در منتظر ايجاد شود. اينک به مواردي اشاره مي‏کنيم.
آدمي که اندازه‏ي خودش را شناخته، ديگر به خاطر کمترها توفان نمي‏گيرد و از جا نمي‏کند. ظرفيت و وسعت روحي ما در رابطه با آن‏چه که بر ما اثر مي‏گذارد، مشخص مي‏شود، زيرا علي‏عليه السلام مي‏گويد:
قدر الرجل علي قدر همته. (22).
اندازه‏ي آدم به اندازه‏ي همان چيزي است که براي او اهميت دارد.
پس بايد به اين مرحله برسيم که ارزش وجودي خودمان از چيزهايي که براي ما اهميت دارند، بالاتر است. پس همت‏هايمان بالاتر مي‏رود تا آن‏جا که حرکت مي‏کنيم و در اين حرکت با مسايلي رو به رو می شویم که برايش از قبل، آماده شده بوديم.

5) رفعت ذکر
رفعت ذکر هم مي‏تواند عامل وسعت صدر باشد و قرآن چه زيبا به اين موضوع اشاره دارد: الم نشرح لک صدرک و وضعنا عنک وزرک و رفعنا لک ذکرک. (23) آن‏جا که ذکر و ياد تو را، نه اسم و نام تو را (توجه شود، نفرموده: و رفعنا لک اسمک) بالا برديم، در تو وسعتي آورديم و بارهاي سنگين و کمرشکن را از تو برداشتيم، تا آن‏جا که تو همراه هر رنج، دو راحتي مي‏ديدي: فان مع العسر يسراً انّ مع العسر يسراً. (24) تکرار نکره باعث تعدد است و يُسر بدون الف و لام و نکره آمده است. پس همراه هر رنج، اين دو راحتي هست که تو ورزيده شده‏اي و با رفعت يا دو ذکر به وسعت سينه، راه يافته‏اي.

6) شهادت و چشم انداز راه‏
کسي که تمامي راه را ديده و مانع‏ها را شناخته است، اين وجود شهيد واقف منتظر است و از ديدن حوادث و گرفتاري‏ها نمي‏لرزد؛ زيرا از پيش آماده شده و به انتظار نشسته است. آن‏هايي مي‏لرزند که با رؤياها و توقع‏هاي بي حساب، راه افتاده‏اند و خيال مي‏کنند تا به راه افتادي، تمام دشمن‏ها اورا تحسین می کنند.

7) اطاعت و تقوا
کسي که حدود را مي‏شناسد و تکليفش را مي‏داند و مي‏خواهد به اين تکليف عمل کند، اين وجود ديگر فشاري ندارد، بلکه در جايگاه امن نشسته است: ان المتقين في مقام امين. (25) وجودي که تکليفش را شناخته و وحي را مي‏فهمد، ديگر از آن‏چه پيش مي‏آيد، وحشت ندارد و حتي با آن‏چه مي‏شود، کاري ندارد. آن رسول عزيزصلي الله عليه وآله مي‏فرمود: ما کنت بدعاً من الرسل؛ من از ميان رسولان بدعتي نيستم و تازه‏اي نياورده‏ام. و ما ادري مايفعل بي و لا بکم؛ و حتي نمي‏دانم که براي من و شما، چه پيش مي‏آيد: ان اتبع الا ما يوحي اليّ. (26) من فقط بر روي مرز و به دنبال وحي حرکت مي‏کنم؛ زيرا همين اطاعت و تقوا و عمل به وظيفه است که امن مي‏آورد و از بن بست بيرون مي‏کشد: و من يتق اللَّه يجعل له مخرجاً. (27).

8) ارتباط و پيوند با خدا
رزق انسان در خواندن کتاب‏ها و مطالعات، منحصر نيست. دقت و مطالعه در آفاق و طبيعت و در انفس و وجود انسان هم مي‏تواند آيه‏ها و نشانه‏هايي را به دنبال بياورد و مايه‏هاي فکري و روحي انسان را تقويت کند. از اين گذشته، آن‏ها که روز را با خلق خدا به سر مي‏برند، بايد در شب به ياد خدا باشند و از قرب او رزق بگيرند، تا بتوانند بار برخوردهاي سنگين و درگيري‏هاي مستمر روزشان را به دوش بگيرند. به همين دليل، رسول بايد پيش از قيامش در شب، قيام کند و قرآن را آرام آرام بخواند و با ترتيل در وجودش بنشاند؛ چون مي‏خواهد قول ثقيل و رسالت سنگيني را بر دوش بگيرد. (28) اين پيوند شب و ارتباط با خدا، با دعا، قرائت يا قيام، تأمين کننده‏ي رزق روزانه‏ي مؤمن منتظر است که سوخت و ساز و درگيري و برخوردهاي شکننده دارد.

9) طرح و برنامه ريزي‏
منتظر بايد طرح ، ایده ونقشه داشته باشد و با توجه به برنامه ریزی دقیق سازندگي، خود دنبال مصالح و لوازمي باشد که قبلا طرح و برنامه‏ي آن‏را کشيده است. نکاتي که در طرح و برنامه ريزي بايد به آن توجه داشت، عبارتند از:

الف ) هدف‏مندي‏
طرح بر اساس هدف و هدف بر اساس درک از قدر و ارزش، شکل مي‏گيرد. با در دست داشتن هدف، کليد طرح به دست مي‏آيد.


ب )  ارزش‏مندي هدف‏
انساني که خودش را ميوه‏ي هستي مي‏بيند و آدمي که در او همت‏هاي بلند شکل مي‏گيرد و مسؤوليت‏هاي بزرگ پذيرفته مي‏شود، نمي‏تواند فقر و جهل و فسق و شرک و کفر را تحمل کند. او در خود و در اجتماع، در پي اين ارزش‏هاي بالاتر مي‏گردد و براي اين ارزش‏هاي مقدس مجبور است که طرحي بريزد.

ج ) تجزيه‏ي هدف‏
بهترين کار براي رسيدن به هدف و برداشتن موانع، تجزيه و تقسيم کردن آن‏هاست؛ يعني بايد نيازها، مسايل، مراحل و موانع را شناسايي کرد. هم‏چنين بايد به جاي نشستن و حسرت خوردن، حرکت کرد تا راه رسيدن به هريک از مقدمات و مراحل را بشناسيم و براي درگيري با مانع‏ها آماده شويم. هنگامي که هدف‏هاي بزرگ تجزيه مي‏شوند، راحت و آسان خواهند شد و هدف‏هاي کوچک هنگامي که خرد نشوند، ناممکن و محال جلوه مي‏کنند.

د )مبتنی بر فقه و آگاهي‏
اکنون اين طرح و تقدير، انسان منتظر را از پراکنده کاري و دوباره کاري و خراب‏کاري، نگهداري خواهد کرد؛ چون کارهاي پراکنده در طرح، جان گرفته و به سوي هدف هماهنگ گرديده و از فقه و آگاهي، برکت گرفته است. اين قرآن است که به خوبي به عواملي اشاره مي‏کند که با همراهي آن‏ها، انسان منتظر در برابر دشمن - هرچند ده برابر باشد - نه تنها مقاوم، که غالب و مسلط مي‏گردد. قرآن به ما مي‏آموزد که همراه عناصري بر دشمن غلبه خواهيد يافت. آن‏گاه توضيح مي‏دهم چرا؟ بأنهم و قوم لايفقهون؛ (29) چون آن‏ها از فقه و بينشي برخوردار نيستند. پس عنصر فقه به همراه عناصر صبر، تجمع و ايمان مي‏تواند مؤمن منتظر را در برابر دشمن که ده برابر اوست، به پيروزي رساند.

ه ) آمادگي در عمل‏
در مرحله‏ي عمل، به دو عامل ديگر نياز است. دو عملي که در روش تربيتي انبيا در قرآن از آن سخن به ميان رفته است: لقد ارسلنا رسلنا بالبينات و انزلنا معهم الکتاب و الميزان. (30) همه‏ي انبيا علاوه بر بينات، همراه با کتاب و ميزان بوده‏اند. در بينش ديني، افراد نه با عمل که با بينش‏شان از يک عمل، به ارزش مي‏رسند. در بينش اسلامي، همه عهده‏دار و همه مسؤول هستند: کلکم راع و کلکم مسؤول عن رعيه. (31) براي انجام چنين مهمي است که به دو عامل ديگر نياز هست؛ کتاب و ميزان. يعني با کتاب، به ضابطه‏ها برسد و دستورها را بشناسد و هنگام تزاحم دو دستور، با ميزان‏ها و معيارها، از بن بست بيرون بيايد.
10 ) زمينه هاي اجتماعي
 سنّت و قانونِ الهي بر جوامعِ بشري چنين مقرّر گشته که سرنوشت هر جامعه اي بسته به رويکرد و اراده ي آن جامعه باشد، بدين معنا که اراده ي جمعي مردم سببِ پديد آمدنِ زمينه ها و بسترهايي مي شود که اين زمينه ها فضاي متناسب با خود را به دنبال مي آورند و در نتيجه، سرنوشت جامعه به گونه اي رقم مي خورد که فضاي حاکم بر جامعه مقتضي آن است و از آن جا که لازمه ي هر قانوني، قابليّت تکرار آن است، بدين معني که هر گاه سبب محقق شود، اقتضاي قانون، آن است که مسبب و نتيجه نيز تحقّق يابد، در مي يابيم که اگر انسان هاي صالح و پاک سيرت به دنبالِ برقراري حکومت جهاني عدل گستري هستند که ريشه ي هر گونه ظلم و ستم را برکند و پرچم زيباي ولايت اللّه را در سراسر گيتي به اهتزاز درآورد، بايد در نخستين گام زمينه هاي اجتماعي لازم را فراهم سازند؛ چرا که آخرين پيشواي الهيِ انسان ها، به منظور هدايت مردم به سر منزل و کمال مطلوب، زمام چنين حکومتِ جهاني را به دست مي گيرد، و اين امر در صورتي امکان خواهد داشت که مردم آماده ي بهره گيري از اين هدايت الهي باشند، و در صورتي که چنين زمينه مساعدي در اجتماع وجود نداشته باشد و مردم در مقامِ پذيرشِ دستورهاي هدايت کننده ي آن امامِ همام نباشند، ظهور پيشواي آسماني و منجي امّت ها در ميان چنين مردمي، ثمري نخواهد داشت، همان طور که وجود حضرت علي (عليه السّلام) در ميانِ مردم زمان خود، بدون و جود زمينه ي مساعد براي بهره گيري از هدايت هاي آن حضرت، نتيجه اي به دنبال نداشت.
در برخي از روايات، با زبانِ خبر از آينده، به اين زمينه سازي اشاره شده است. از جمله ي آن ها حديثي است از رسول خدا (صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) که در آن چنين آمده:
يَخرُجُ اُناسٌ مِن المشرق، فيُوَطؤون للمهدي يعني سلطانه (32) از مشرق زمين، مردماني خروج مي کنند و زمينه ساز حاکميّت مهدي موعود (عليه السّلام) مي گردند.
همان طور که ملاحظه مي شود، پيام آور خدا با اين بيان نوراني، در ضمنِ خبر از آينده، ظهور مهدي موعود (عليه السّلام) را مترتّب بر فراهم بودن زمينه هاي لازم جهت حکومت و سلطه ي آن حضرت بر کُره ي خاکي مي داند و اين در حالي است که هر انقلاب و حکومتي که براي هدفي معيّن برپا مي شود، در صورتي امکانِ پيروزي دارد که زمينه ي آن از هر جهت فراهم باشد و اوضاع به طور کامل آماده و مهيّا باشد.
يکي از عوامل و زمينه هاي مهم پيروزي، آن است که عموم ملّت، خواهان آن حکومت باشند و اراده ي جمعي ايشان بر تاءييد و پشتيباني آن قرار گرفته باشد، و از آن جا که حکومت حضرت مهدي (عليه السّلام) يک حکومت جهاني است، به تبع، مساعد بودنِ زمينه ي عمومي جهان را نيز مي طلبد.


11 ) محبوبيت اجتماعي
در دوران پيش از ظهور که يأس، سايه ي سياه خويش را بر وجودِ بشريت مي گستراند، خصيصه ي آينده نگريِ انسان، حسِّ اميد را، ناخودآگاه، از دلِ انسانيّت هاي مدفون مي روياند و آدمي را به «روزي ديگر» بشارت مي دهد.
بي گمان، نسلي که دچار يأس ها و سرخوردگي ها است، در پيِ ديدنِ روزي خواهد بود که تمامي استعدادهاي نهفته اش شکوفا شود، و همه ي انسان ها در پهنه ي زمين به جايگاه حقيقي شان برسند.
ره آ ورد بررسي ها نشان مي دهد که تمامِ تلاشِ امامان ومشعل های فروزان  هدايت (عليهم السّلام)، در اين جهت مصروف مي شده که در زماني که يأسِ از دنيا و حاکمان آن بر شيعيان سيطره پيدا مي کرده، مراقب باشند تا نه تنها اين نااميدي به ناحيه ي رحمت الهي سرايت نکند، بلکه چراغ اميد به کارسازي و فرج و گشايش امور از جانب پروردگار متعال را در دل پيروان شان فروزان تر کنند. در روايتي از امام هشتم (عليه السّلام) چنين رسيده:
ما احسن الصبر، وانتظار الفرج... فعليکم بالصبر؛ فاِنّه اِنّما يَجييءُ الفرج علي اليأس...؛ (33) چه نيکو است صبر و انتظار گشايش امور را کشيدن... پس بر شما است که صبر پيشه کنيد؛ به درستي که فرج، آن گاه مي آيد که نااميدي فراگير گشته باشد.
در فضاي مالامال از يأس و نااميدي و سرخوردگي انسان ها، آشنايي با آينده ي سبز و پر نشاط از مجراي بشارت ها و پيش بيني هاي قطعي و تخلّف ناپذير انبيا و اولياي الهي، آدمي را در پي رسيدن به منجي و مُصلحي حقيقي مي دارد. اين حالت، در مرحله ي نخست، «تمايلي» بيش نيست، امّا با شناخت بيش تر نسبت به اوصاف متعالي و آرماني آن مصلحِ موعود و حکومت اش، در کنارِ رويارويي با واقعيّت هاي وحشت ناک و تلخ و نابه هنجار عصر پيش از ظهور، رفته رفته به «محبّت» و «دوست داشتن» رکن اصلي آن حکومت اصلاح گر، يعني قائد و رهبر نهضت، مبدّل مي شود. اين جا است که اين سخن در جاي گاه معنا و مفهوم واقعي خويش قرار مي گيرد:
«اِنّه لايخرج حتّي لايکون غائبٌ احبّ اِلي الناس منه، مِمّا يلقون من الشر (34)؛ به درستي که [مهدي موعود (عليه السّلام)] قيام نمي کند تا زماني که هيچ غايبي نزد مردم محبوب تر از وي نباشد. و اين به خاطر شرارت ها و ناروايي هايي است که مردم ديده اند.
اهمّيّت عنصر محبوبيّت اجتماعي تا به آن جا است که وقتي به تاريخ مي نگريم، هيچ حکومتي را نمي يابيم که گفته باشد: «متکي بر ستم و سرکوب، بر مردم اِعمال حاکميّت مي کند.».
محبوبيّت اجتماعي که آمد، به دنبال خود مقبوليّت را مي آورد و با آمدن مقبوليّت، مردم، مُلتمِسانه، حاکم را بر اِعمال حکومت بر خويش دعوت مي کنند. نمونه ي بارز اين مطلب را در ماجراي بيعت مردم با حضرت علي (عليه السّلام)، مشاهده مي کنيم. (35) البته، متون رسيده درباره ي نحوه ي بيعت مردم با حضرت مهدي (عليه السّلام) نيز خالي از اين معنا نيست. (36).
به خاطر فراهم بودن همين زمينه ي اجتماعيِ مناسب، وقتي امام عصر (عليه السّلام) ظهور مي کند، مردم، با تمام خوش حالي و در نهايت احترام، از آن حضرت استقبال مي کنند. مرحوم سيد بن طاووس، رحمه اللّه، در نقلي چنين آورده:
لايخرج المهدي حتّي يُقتل النفسُ الزکيّه. فاِذا قتلتِ النفسُ الزکيّه غضب عليهم اهل السماء و اهل الارض، فأتي الناسُ المهدي و زفوّها اِليه ما تزّف العروس اِلي زوجها ليله عِرسها (37)؛ حضرت مهدي (عليه السّلام) قيام نمي کند تا زماني که نفس زکيّه به شهادت مي رسد. پس هنگامي که نفس زکيه کشته شد، اهل آسمان و زمين، بر قاتلان او خشم ناک مي شوند. در اين هنگام است که مردم، گِرد مهدي (عليه السّلام) جمع مي شوند، و او را همانند عروسي که شب زفاف به سوي خانه ي شوهر مي برند، براي حکومت مي آورند.
بي گمان تعبير «زفوها اِليه...» حاکي از اشتياق شديد مردم به حکومت حضرت مهدي (عج) و فراهم بودن زمينه ي بي نظير اجتماعي قبل از ظهور است که به هنگام ظهور، اين گونه از حکومت آن حضرت استقبال مي شود. و همانطور که از متن روايت ظاهر است اين زمينه ي اجتماعي پس از بروز ظلمي آشکار که در قالب شهادت نفس زکيه پديد آمده، در جامعه ايجاد مي گردد، بر همين اساس مي توان علت رويکرد مردم به حکومت مهدوي(عج)  را در ادامه سرخوردگي ايشان از ظلم و فساد ديگران ارزيابي کرد.
مرور رواياتي که در اين باره وارد شده اند به ما مي نماياند که عنصر محبوبيّت، در بستر سازي براي حکومت حضرت مهدي(عج) ، از جايگاه ويژه اي برخوردار است. در بياني از قتاده چنين رسيده است:
المهدي خيرالناس... محبوبٌ في الخلايق... (38)؛ حضرت مهدي (عج)  بهترين مردم است... او، محبوب نزد خلايق است.
در تعبير ديگري از اهل سنّت اين طور آمده است:
اِذا نادي منادٍ من السماء: «اِن الحق في آل محمد»، فعند ذالک يظهرالمهدي علي افواه الناس و يشربون حُبّه فلايکون لهم ذکر غيره؛ (39) هنگامي که ندا دهنده اي از آسمان فرياد زند: «حق در آل محمد (صلّي اللّهُ عليه وآله وسلّم) است.»، پس در آن زمان مهدي(عج)  ظاهر مي شود و محبّت او در دل مردم جاي مي گيرد به طوري که در ياد هيچ کس، غير او نخواهد بود.
در نقل ديگري، مقدار اشتياق مردم به آن حضرت، با تشبيه به شدت شوق و دل بستگي شتر ماده اي به فرزندش بيان شده:
... فيبلغ المؤ منين خروجه فيأتونه مِن کلّ ارض، يحنّون اليه کما تحنّ الناقه الي فصيلها...؛ (40) هنگامي که خبر خروج حضرت مهدي (عليه السّلام) به انسان هاي مؤ من مي رسد، از هر سرزميني به سوي او روانه مي شوند و با اشتياق به سوي او مي شتابند، همان طور که شتر ماده به طرف فرزند خود مي رود.

زمينه سازان  ظهور
بخش عمده‏اي از رواياتي که درباره رويدادهاي پيش از ظهور و ياران حضرت مهدي (عج) آمده است، درباره ايران و ايرانيان است که با تعبيرات گوناگوني مانند: اهل فارس، عجم، اهل خراسان، اهل قم، اهل طالقان، اهل ري و... بيان شده است.
با بررسي مجموع اين روايات، به اين نتيجه مي‏رسيم که در کشور ايران، پيش از ظهور امام‏زمان (عج)، نظامي الهي ومدافع ائمّه معصومين (ع) بر پا مي‏گردد که مورد نظر امام‏زمان (عج) است و نيز مردم ايران، نقش عمده‏اي در قيام آن حضرت دارند . در اين‏جا به ذکر چند روايت بسنده مي‏کنيم:
رسول خدا (صلی الله علیه وآله وسلم) مي‏فرمايد: «مردمي از مشرق زمين قيام مي‏کنند و زمينه را براي قيام حضرت مهدي (عج) فراهم مي‏سازند». (41).
نيز مي‏فرمايد: «پرچم‏هاي سياهي از سمت مشرق خواهد آمد که دل‏هاي آنان همانند پاره‏هاي آهن است؛ پس هر کس از حرکت آنان، آگاهي يافت، به سوي آنان برود و با آنان بيعت کند؛ هر چند لازم باشد که بر روي يخ حرکت کند». (42).
امام باقر (ع) مي‏فرمايد: «گويا قومي را مي‏بينم که در مشرق قيام کرده‏اند و حق را مي‏طلبند؛ ولي حق را به آنان نمي‏دهند. بار ديگر طلب مي‏کنند؛ ولي باز به آنان واگذار نمي‏کنند. در اين حالت، شمشيرها را از نيام کشيده، بر شانه مي‏گذارند که در اين هنگام، دشمن خواسته آنان را مي‏پذيرد؛ ولي آنان نمي‏پذيرند و قيام مي‏کنند و حق را واگذار نمي‏کنند، مگر به صاحب أمر. کشتگان آنان شهيد هستند و اگر من آنان را درک مي‏کردم، خودم را براي صاحب اين امر آماده مي‏کردم». (43).
امام باقر (ع) مي‏فرمايد: «ياران حضرت قائم (عج) سي صد و سيزده نفر و از فرزندان عجم هستند». (44).
هر چند عجم به غير عرب گفته مي‏شود، ولي به‏طور حتم ايرانيان را در برمي گيرد و با توجه به روايات ديگر، در بين نيروهاي ويژه حضرت مهدي (عج) تعداد زيادي از ايرانيان حضور دارند.
رسول خدا (ص) مي‏فرمايد: «به زودي پس از شما، اقوامي خواهند آمد که زمين زير پاي‏شان جمع مي‏شود - طيّ الارض مي‏کنند - و درهاي دنيا بر روي آنان گشوده مي‏گردد و آنان را مردان و زنان فارس خدمت مي‏کنند. زمين زير گام‏هاي‏شان پيچيده مي‏شود؛ به گونه‏اي که هر يک از آنان بخواهد، فاصله شرق تا غرب را در يک ساعت مي‏پيمايد. نه آنان خود را به دنيا فروخته‏اند و نه اهل دنيايند و نه دنيا در آنان حظّ و نصيبي دارد». (45).
اميرمؤمنان (ع) مي‏فرمايد: «خوشا به حال طالقان؛ زيرا خداوند در آن‏جا گنج‏هايي دارد که نه از طلا و نه از نقره‏اند، بلکه مردان با ايماني هستند که خدا را به حق شناخته‏اند و آنان ياوران مهدي آل محمد (عج) در آخرالزمان خواهند بود». (46).
رسول خدا (ص) نيز درباره خراسان مي‏فرمايد: «در خراسان گنج‏هايي است؛ امّا نه از طلاو نقره؛ بلکه آنان مرداني هستند که خدا و رسولش آنان را دوست مي‏دارند». (47).

ناگهانی بودن ظهور
خداوند متعال‌ خواسته‌ است‌ كه‌ انسانها را در ميدان‌ وسيع‌ و خطير اختيار و انتخاب‌ وارد كند. لذا فرمود: « ان‌ اللّه‌ لايغيّر ما بقوم‌ حتّي‌ يغيّروا ما بأنفسهم ‌. (48)
خداوند سرنوشت‌ هيچ‌ ملتي‌ را تغيير نمي‌دهد مگر آنكه‌ آنچه‌ را در خودشان‌ است‌ تغيير دهند.
بنابراين‌ زمينه‌ هاي‌  ظهور نيز همچون‌ ديگر سنن‌ الهي‌، از ميدان‌ اختيار و انتخاب‌ عبور خواهد كرد.
رسول‌ اكرم‌ (صلی الله علیه وآله وسلم‌) فرمودند:
ظهور مانند ساعت‌ قيامت‌ است‌ كه‌ بر آسمان‌ و زمين‌ گران‌ است‌ و ناگهاني‌ مي‌آيد (49) .
ظهور حضرت‌ مهدي‌(ع‌) از اين‌ نظر كه‌ حادثه‌اي‌ بسيار عظيم‌ و ناگهاني‌ است‌ همچون‌ روز قيامت‌ است‌. انقلاب‌ ايشان‌، زلزله‌اي‌ است‌ كه‌ كاخ‌ متكبران‌ جهان‌ را ويران‌ و آنها را غافلگير مي‌كند. ولي‌ ظهور تفاوتهايي‌ نيز با ساعت‌ قيامت‌ دارد. در پديدة‌ ظهور امام‌ زمان‌(ع‌) اين‌ اراده‌ و همّت‌ شيعيان‌ است‌ كه‌ كوه ‌هاي‌ ظلم‌ و ستم‌ را از جا مي‌كند و كاخهاي‌ ستم‌ را به‌ لرزه‌ مي‌افكند، ولي‌ در پديده‌ روز رستاخيز ارادة‌ انسانها هيچ‌ نقشي‌ ندارد.
درباره نظريه‌ اختياري‌ بودن‌ ظهور، ‌ شهيد صدر (رحمه الله علیه)اشاراتی دارد:
انقلاب‌ او (امام‌ زمان‌ (عج‌) ) از نظر اجرا همانند همة‌ انقلابها به‌ زمينه‌ هاي‌ عيني‌ و خارجي‌ بستگي‌ دارد... براي‌ وجود چنين‌ تحول‌ بزرگي‌ تنها وجود رهبر صالح‌ كافي‌ نيست‌ وگرنه‌ در همان‌ زمان‌ پيامبر (ص‌) اين‌ شرط‌ وجود داشت‌. (50)
و نيز مي‌فرمايند:
با اين‌ كه‌ خداي‌ بزرگ‌، توانايي‌ دارد همة‌ مشكلات‌ و همة‌ سختيها را براي‌ پيام‌ رسانيهاي‌ آسماني‌، هموار و به‌ وسيله‌ اعجاز، فضاي‌ مناسب‌ ايجاد كند، اين‌ روش‌ را انتخاب‌ نكرده‌ است‌؛ زيرا امتحان‌ و ابتلا ورنجي‌ كه‌ ماية‌ تكامل‌ انسان‌ مي‌شود، در صورتي‌ تحقق‌ مي‌يابد كه‌ تحولات‌ طبيعي‌ و مطابق‌ با شرايط‌ خارجي‌ باشد. (51)
شيخ‌ طوسي‌ در كتاب‌ الغيبه‌ - كه‌ از منابع‌ معتبر شيعه‌ است‌ - مي‌فرمايد:
هم‌ ما و هم‌ خداوند قدرت‌ باز كردن‌ دست‌ امام‌ زمان‌ (عج‌) در تصرف‌ امور و تقويت‌ سلطنت‌ وي‌ را داريم‌. پس‌ اگر فرضا خداوند به‌ وي‌ بسط‌ يد نداد مي‌دانيم‌ كه‌ تقويت‌ و بسط‌ يد او بر ما واجب‌ است‌... اگر بسط‌ يد از كارهاي‌ خداوند مي‌بود، ناچار مي‌بايست‌ خلق‌ را مقهور و مجبور بر تمكين‌ سازد و پبين‌ امام‌(ع‌) و كيد دشمنانش‌ حائل‌ شود كه‌ او را آزار نكنند. و يا او را به‌ وسيله‌ فرشتگان‌ تقويت‌ و مدد فرمايد و چه‌ بسا كه‌ اين‌ كارها منجر به‌ سقوط‌ غرض‌ تكليف‌ و حصول‌ اضطرار شود پس‌ بر ما واجب‌ است‌ كه‌ در هر حال‌ دست‌ امام‌ را در امور باز گذاريم‌. (52)
خلاصه‌ اين‌ كه‌، بر اساس‌ نظريه‌ اختياري‌ بودن‌ ظهور، اختيار، اراده‌ و همت‌ شيعيان‌ بايد زمينه‌هاو مقدمات‌ ظهور را محقق‌ كند تا حضرت‌ مهدي‌(ع‌) بتواند همراه‌ با شيعيان‌ خويش‌، انقلاب‌ جهاني‌ به‌ پا كند. اين‌ نظريه‌ مي‌گويد: تا وقتي‌ شيعيان‌ اقدام‌ به‌ ايجاد زمينه‌ و مقدمات‌ ظهور نكنند، ظهور نيز در انتظار اقدام‌ آنها خواهد نشست‌. گرچه‌ به‌ ما وعده‌ حتمي‌ داده‌ شده‌ است‌ كه‌ روزي‌ شيعيان‌، به‌ اين‌ توفيق‌ خواهند رسيد و زمينه‌هاي‌ اين‌ حكومت‌ جهاني‌ را مهيا خواهند كرد و عطر حكومت‌ عدل‌ مهدي‌(ع‌) جهان‌ را فرا خواهد گرفت‌. بنابراين‌ اگر چشمان‌ ما به‌ آسمان‌ دوخته‌ شده‌ تا فرشتگان‌ و جنيان‌ چنين‌ انقلابي‌ انجام‌ دهند، جز سراب‌ حكومت‌ عدل‌ جهاني‌ را نخواهيم‌ ديد.

جایگاه امداد های غیبی ونصرت الهي
نهضت امام مهدي (عج) ، پديده‌¬اي است که با ارادة مستقيم الهي و به کمک عوامل غيبي، آغاز مي‌شود و به انجام مي¬رسد و اقبال و ادبار مردم و نيز توجه و تلاش يا غفلت و سستيِ آن‌ها هيچ تأثيري در تقديم يا تأخير اين حادثة بزرگ ندارد. اما طبق ديدگاه دوم -که با عنوان نظرية «تحصيلي بودن ظهور»، شناخته مي‌شود- حرکت جهاني آن حضرت، روالي عادي و طبيعي دارد و از اين رو، نيازمند فراهم شدن بسترها و شرائط توسط تودة مردم است. از ميان اين دو ديدگاه ، ديدگاه دوم به طريق صواب، نزديک‌تر است؛ چراکه ديدگاه نخست، از اشکالات متعددي رادر پی دارد که از آن جمله اعتقاد به اعجازآميز بودن نهضت امام مهدي (عج) ، اعتقادي بر خلاف اصل و روال طبيعي است اشاره نمود . اصولاً در جهان هستي- که جهان اسباب و مسببات است- هيچ پديده‌¬اي را نمي‌¬توان نشان کرد که بدون اسباب و علل عادي، تحقق يافته باشد؛ به عنوان نمونه براي سير شدن بايد غذا ميل کرد و براي سيراب شدن بايد آب نوشيد. هم‌چنان که براي تحصيل يک گياه، بايد دانه‌اش را کاشت و نهال آن را پرورش داد و آب و نور کافي را برايش مهيا نمود. اين توقع که گرسنگي و تشنگي، بدون خوردن غذا و نوشيدن آب، بر طرف شود، يا بدون فراهم کردن شرائط رشد يک نهال، آن نهال به بار بنشيند، توقع بي¬‌جايي است؛ چرا که به تعبير امام صادق عليه السلام :«أبَي اللهُ أن يَجرِي الاشياءَ إلاّ بِأسبابِها»(53) ؛ «خداوند از اين‌که پديده‌¬ها را جز به واسطة اسباب، تحقق بخشد، ابا دارد».
بر اين اساس، طبيعتاً نهضت امام مهدي (عج) نيز مشمول همين قانون خواهد بود و اگر کسي مدعي باشد که اين مهم، با دخالت عوامل فوقِ طبيعي و بدون فراهم شدن بسترهاي عادي، شکل خواهد گرفت، بايد بر مدعاي خود، دليلي قاطع اقامه نمايد.
از ديدگاه دیگر ، با محتواي پاره‌¬اي از آيات قرآن کريم نيز ناسازگار است؛ به عنوان نمونه، در سوره رعد آیه شريفة یازدهم ذکر گردید  ، به روشني، تغيير سرنوشت جوامع را از رهگذر تحولاتي مي‌¬داند که مي‌بايست در درون آن جوامع شکل گيرد و به تعبير ديگر، سنت الهي بر اين است که سرنوشت جوامع، نه با دخالت عوامل غيبي و نامرئي، که بر اساس شايستگي¬‌ها و لياقت¬‌هاي خود آن‌ها رقم بخورد. تغييري که در آخر الزمان به دست امام مهدي (عج) ، در عالم انساني تحقق خواهد يافت نيز، مصداقي از آية مورد اشاره است و از اين رو، براي ايجاد چنين تحولي – که به جهت وسعت و عمق، بي‌نظير است- نبايد منتظر دخالت عوامل فوق طبيعي نشست؛ بلکه مي‌بايست در تودة مردم، زمينة‌ چنين تحولي شکل بگيرد.
اشکال بعدی که به ديدگاه نخست وارد است اين است که اگر ما معتقد به اعجازي بودن‌ حرکت امام مهدي (عج) باشيم، به اين سؤال اساسي که چرا غيبت آن حضرت، صدها سال به طول انجاميده است، پاسخي نخواهيم داشت؛ چرا که اگر بناست کار ايشان، به وسيلة اعجاز به سامان برسد، بسيار منطقي است که بپرسيم چرا اين اعجاز، صدها سال به تأخير افتاده است؟! حال که قرار نيست براي ساخته شدن دنيايي سرشار از خوبي¬‌ها و تهي از رنج¬‌ها و حرمان¬‌ها در مردم، تحولي به وجود آيد و به رشد و بلوغ برسند و اين مهم، تنها به يک اشارة خداوند توانا و به امدادهاي غيبي، شدني است، پس چرا اين اشارة خداوندي، قرن‌ها به تأخير افتاده است و از همان نخست، کارها به سامان نرسيد؟! ديدگاه دوم به سادگي به اين سؤال پاسخ مي¬‌دهد که اگر ظهور، فرايندي است عادي، پس براي تحققش نيز بايد مردم مهيا شوند و شرائط و زمينه‌هاي آن را فراهم کنند و چون تاکنون چنين نکرده‌اند، ظهور نيز به تأخير افتاده است.
از آنچه گذشت، روشن شد که ديدگاه درست، همان نظرية دوم است؛ البته، تذکر اين نکته ضروري است که عادي دانستن نهضت امام مهدي (عج) ، به معناي نفي امدادهاي غيبي نيست؛ چراکه، بي¬گمان، آن حضرت از آغاز تا سرانجام حرکت الهي خود، به وسيلة امدادهاي ويژة الهي، تأييد و مساعدت خواهند شد و اين موضوع، از روايات متعددي به دست مي‌آيد که پاره‌¬اي از آن‌‌ها در قسمت‌‌هاي پيشين، ذکر شد.
هم¬چنان که نهضت پيامبر گرامي اسلام( صلی الله عليه و آله و سلم) پديده¬اي کاملاً عادي و طبيعي محسوب مي‌شود؛ با وجود آن‌که دست غيبي خداوند، همواره ياري‌گر آن بود. به عنوان نمونه، در آية شریفه سوره آل عمران، آمده است: ...ألنْ يَکْفيَکُم أن يُمِدَّکم ربُّکم بِثلاثةِ آلافٍ مِن المَلائکةِ مُنزِلين؛«آيا اين شما را كفايت نمى‏‌كند كه خدا سه هزار فرشته به يارى شما فرو فرستد؟». (54)
اصولاً لزوم تأييد حرکت¬‌هاي الهي، توسط امدادهاي غيبي و عوامل فوق طبيعي، خود، يکي از قوانين حاکم بر هستي است و خداوند اراده کرده است که افراد يا اجتماعاتي که با نياتي زلال در مسير کمال، گام بر مي¬دارند را در شرائط بحراني به کمک نيرو‌هاي پيدا و پنهان خود، ياري نمايد. از اين رو نمي‌¬توان به استناد احاديثي که از تأييد شدن امام مهدي (عج)  به وسيلة فرشتگان و ساير نيروهاي فوق طبيعي سخن مي‌¬گويند، غير‌عادي و معجزه‌آسا بودن نهضت آن حضرت را برداشت کرد؛ چرا که اين احاديث، ناظر به موارد خاصي و جزئي‌¬اند و بسيار تفاوت است ميان اين که نهضت امام مهدي (عج) را از اساس، معجزه‌گونه تفسير کنيم و يا اين‌که معتقد باشيم جريان انقلاب جهاني آن حضرت، از روال عادي و طبيعي برخوردار است و امدادهاي غيبي در موارد خاص، آن را تأييد مي¬‌کنند.
آری امداد الهي، پشتوانه اين حرکت است و اراده خداوند بر اين تعلّق گرفته که اين حرکت به ثمر نشسته و حکومت صالحان سرانجام، سراسر گيتي را فرا گيرد: «و نريد أن نمنّ علي الذين استضعفوا في الأرض و نجعلهم أئمة و نجعلهم الوارثين»؛ (55) «ما خواستيم بر مستضعفان زمين منت نهيم و آنان را پيشوايان و وارثان روي زمين قرار دهيم».
امام امیر المؤمنین علي (علیه السلام ) درتفسير اين آيه شریفه فرمودند:
«هم آل محمّد يبعث اللّه مهديَّهم بعد جُهدهم فيُعزّهم و يُذلّ عدوَّهم (56)؛ آنان اهل بيت پيامبرند که خداوند، پس از سختي‏هايي که بر آنان مي‏رسد، مهدي شان را بر مي‏انگيزد و آنان را عزت بخشيده و دشمنان‏شان را خوار مي‏گرداند».


((اللهم عجل لولیک الفرج والعافیه والنصر))







پی نوشت ها :
(1). سوره نور( 24)، آيه 55.
(2). تا اين قسمت از حديث را در مآخذ متعدد ديگري از تشيّع و تسنّن، مي‏توان يافت، از جمله: کتاب الغيبة/ 178، کنزالعمال 14/ 261، تفسير الدرالمنثور 6/ 57.
(3). بحارالانوارج 51؛ص81 مسند احمد حنبل، 37:3.
(4). تحف العقول عن الرسول، ص37.
(5). منتخب الاثر ص 499.
(6). بحار ج 13 ص 136.
(7). بحارالانوار ج 13 ص 136.
(8). منتخب الاثر ص 497.
(9). بحار ج 13 ص 138.
(10). منتخب الاثر ص 497.
(11). بحارالانوار ج 13 ص 280 قسمت ملحق به آخر بحار.
(12). منتخب الاثر
(13). »غيب نعماني«/ 206.
(14). »همان مدرک«/ 206.
(15). »بحارالانوار،ج4ص«53.
(16). »منتخب الاثر«ص 485.
17). نهج الفصاحة، ح 90.
(18). (فبشر عبادي الذين يستمعون القول فيتبعون احسنه. )سوره زمر،(39)،آیه 18.
(19). نهج البلاغه، خطبه 16.
(20). مفاتيح الجنان، دعاي غيبت امام زمان (عج).
(21). اثباة الهداة، ج 7، ص 24.
(22). نهج البلاغه، کلمات قصار، ش 47.
(23).سوره انشراح(94)،آیه 1.
(24). همان مدرک،آیات 5 و 6.
(25). سوره دخان(44)،آیه 55.
(26).سوره احقاف(46)،آیات 9 و 10.
(27).سوره طلاق (65)،آیه 2.
(28). يا ايها المزمل قم الليل الا قليلاً نصفه او انقص مني قليلا او زد عليه و رتل القرآن ترتيلاً. سوره مزمل، ( 73)آیات 1 - 5.
(29). سوره انفال( 8  )،آیه  65.
(30). ارشادالقلوب، ص 184؛ تنبيه الخاطر، ج 1، ص 6.
(31).سوره حديد(57)،آیه 25.
(32). عقدالدرر، ص 167، باب الخامس؛ کنزالعمال، ج 7، ص 186؛ بحارالانوار، ج 51، ص87؛ سنن ابن ماجه، ج 2، 1368 - باب خروج المهدي(عج)، من کتاب الفتن.
(33). بحارالا نوار، ج 52، ص 110؛ بحارالا نوار، ج 52، باب 22، ح 7 و...
(34). عقدالدرر، ص 94.
(35). مراجعه شود به خطبه 3 (شقشقيه)، نهج البلاغه.
(36). عقدالدرر، ص 96 و ص 142، باب الرابع؛ سنن الدّاني، ابوعمروالدّاني؛ لوحه 85 و 95.
(37). ملاحم و فتن، سيد بن طاووس؛ باب 63، ص 139؛ معجم احاديث الاِمام المهدي )عليه السّلام(، ج 1، ص 478، ح 319 (با کمي تفاوت).
(38). عقدالدرر، ص 202.
(39). همان مدرک، ص 83.
(40). همان مدرک، ص 113، باب 4.
(41). ابن‏ماجه، سنن، ج‏2، ص‏1368؛ المعجم الاوسط، ج‏1، ص‏200؛ مجمع الزوائد، ج‏7، ص‏318 - کشف الغمّه، ج‏3، ص‏268؛ اثبات الهداة، ج‏3، ص‏599؛ بحارالانوار، ج‏51، ص‏87.
(42). عقد الدرر، ص‏129؛ شافعي، بيان، ص‏490؛ ينابيع المودّه، ص‏491؛ کشف الغمّه، ج‏3، ص‏263؛ اثبات الهداة، ج‏3، ص‏596؛ بحارالانوار، ج‏51، ص‏84.
(43). نعماني، غيبة، ص‏373؛ بحارالانوار، ج‏52، ص‏243؛ ابن‏ماجه، سنن، ج‏2، ص‏1366؛ حاکم، مستدرک، ج‏4، ص‏464.
(44). نعماني، غيبة، ص‏315؛ اثبات الهداة، ج‏2، ص‏547؛ بحارالانوار، ج‏52، ص‏369.
(45). فردوس الاخبار، ج‏3، ص‏449.
(46). شافعي، بيان، ص‏106، متقي هندي، برهان، ص‏150؛ کنز العمّال، ج‏14، ص‏591؛ ينابيع المودّه، ص‏491؛ کشف‏الغمّه، ج‏3، ص‏286.
(47). کنز العمّال، ج‏14، ص‏591.
(48) . سوره‌ رعد(13)، آيه‌ 11.
(49). كفايه‌ الاثر، ص‌ 168. باب‌ ما عن‌ الحسن‌ بن‌ علي‌ عن‌ الرسول‌.
(50) . رهبري‌ بر فراز قرن‌، شهيد محمد باقر صدر، (ترجمه‌ بحث‌ حول‌ المهدي‌(عج))مترجم‌ مصطفي‌ شفيعي‌، ص‌ 108.
(51). همان مدرک‌.
(52). كتاب‌ الغيبه‌، شيخ‌ طوسي‌، ص‌ 11، چاپ‌ مؤسسة‌ المعارف‌ الاءسلاميه‌.
(53) .اصول کافي ، ج1 ، ص183.
 (54) سوره آل عمران(3)آیه124.
(55). سوره قصص (28)، آيه 5.
(56). معجم أحاديث الإمام المهدي(عج)، ج 5، ص 321.